بازگشت صدای کوروش از دل بابل

پایگاه خبری صدای میراث: در یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی جهان، منشور کوروش بزرگ که از آن به‌عنوان نخستین بیانیهٔ حقوق بشر جهان یاد می‌شود، در تازه‌ترین نشست عمومی یونسکو در شهر سمرقند و به پیشنهاد مشترک ایران، عراق و تاجیکستان در فهرست آثار جهانی ثبت شد. این سند ۲۵۰۰ ساله که در شهر بابل باستان کشف شد، اکنون به عنوان میراث مشترک بشری و نماد رسمی عدالت و تسامح فرهنگی شناخته می‌شود.

منشور کوروش چگونه از دل بابل بیرون آمد؟

منشور کوروش در مارس ۱۸۷۹ میلادی توسط باستان‌شناس آشوری‌تبار بریتانیایی، «هورمزد رسام» در شهر باستانی بابل در عراق امروزی کشف شد. محل دقیق کشف استوانه کوروش، براساس گزارش‌های باستان‌شناسی در ناحیه‌ای موسوم به «تل عمران بن علی»، نزدیک معبد بزرگ اساگیلا، جایگاه مردوک خدای باستانی بابل بود.

این استوانه گلی در میان بقایای یک دیوار یا پایه یک بنای آیینی پیدا شد؛ اثری که به احتمال زیاد، در زمان ورود کوروش به بابل به عنوان سنگ بنای یادبود در زمین نهاده شد.

برخی پژوهشگران قرن نوزدهم محل یافتن استوانه کوروش را به اشتباه، دیوار معبد اساگیلا اعلام کرده اند. اما بررسی‌های جدید و پژوهش‌های ایروینگ فینکل از موزه بریتانیا، مشخص کرده است که منشور در یکی از ساختمان‌های پیرامون معبد مردوک قرار داشت.

 ویژگی‌های منشور کوروش

استوانه کوروش از گل رس ساخته شده است. حدود ۲۳ سانتیمتر طول و ۱۰ سانتیمتر قطر دارد و به خط میخی اکدی نگاشته شده است. متن آن شامل حدود ۴۵ سطر است که در دو بخش اصلی نوشته شده و بخشی از آن در گذر زمان شکسته و بعدها در موزه بریتانیا بازسازی شده است.

نسخه‌های گلی دیگری از همان متن، بعدها در بابل پیدا شد که نشان می‌دهد چند نسخه از منشور کوروش وجود داشته که هر یک در معابد گوناگون بابل قرار داده شده اند.

منشور کوروش حدود سال ۵۳۹ پیش از میلاد، یعنی درست پس از فتح شهر بابل به‌دست کوروش هخامنشی نوشته شد. برخی باستان شناس ها ورود بدون جنگ کوروش به بابل را در ماه مهر یا آبان ۵۳۹ پیش از میلاد، برابر با اکتبر ۵۳۹ قبل از میلاد دانسته اند. نوشتن منشور کوروش نیز بلافاصله پس از ورود کوروش به بابل آغاز شد و کاهنان بابلی و کاتبان رسمی معبد مردوک (اِساگیلا)، به دستور کوروش یا با تأیید او متن منشور را به خط میخی اکدی بر لوح گلی نوشتند.

بر اساس شواهد باستان‌شناسی، منشور کوروش احتمالاً در اواخر همان سال یا اوایل ۵۳۸ پیش از میلاد درست در نخستین ماه های سلطنت کوروش بر بابل به عنوان اعلامیه رسمی آغاز حکومت او بر بین النهرین نوشته و به صورت سنگ بنای یادبود سلطنت کوروش بر بابل بر زمین گذاشته شد.

از سقوط نبونئید تا بازسازی معابد

متن استوانه کوروش، نگاه مردم و خدای مردوک به کوروش را به تصویر کشیده است؛ در بخشی از این متن خدای باستانی بابل (مردوک) از «بی‌عدالتی و آشفتگی دوران نبونئید» شکایت می‌کند و کوروش را به‌عنوان پادشاه دادگر و منتخب مردوک برمی‌گزیند.

کوروش در این نوشته خود را با القابی چون «شاه جهان، شاه بزرگ، شاه بابل، شاه سومر و اَکَد، شاه چهار گوشهٔ زمین»
معرفی می‌کند و شرح می‌دهد که چگونه با آرامش و بدون خون‌ریزی وارد بابل شد.

او می‌گوید: «من فرمان دادم که هیچ‌کس در سراسر کشور آسیب نبیند. پرستش مردوک و همهٔ خدایان را پاس داشتم و آیین‌ها را به جای نخست بازگرداندم.»

کوروش درادامه متن منشور از بازگرداندن خدایان و مردمان به سرزمین‌هایشان سخن می‌گوید: «همهٔ مردمان را به خانه‌هایشان بازگرداندم و معابدشان را که نبونئید ویران کرده بود، باز ساختم.»

متن منشور کوروش از نگاه موزه بریتانیا و پرفسور ارفعی

براساس ترجمهٔ رسمی موزه بریتانیا و بازخوانی دکتر عبدالمجید ارفعی، متن منشور کوروش چنین است: «منم کوروش، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه نیرومند، شاه بابل، شاه سومر و اَکَد، شاه چهار گوشه زمین … مردوک، سرور بزرگ، مرا برگزید تا بر بابل فرمانروایی کنم. من در صلح به بابل درآمدم و اجازه ندادم هیچ‌کس در سراسر شهر آسیب بیند. من فرمان دادم که پرستش مردوک و دیگر خدایان بازگردد. مردمان را از رنج رها کردم. معابد را از نو ساختم. خدایان و مردم را که نبونئید از شهرهایشان به بابل آورده بود، به خانه‌های خود بازگرداندم. باشد که همهٔ خدایان روزانه در برابر مردوک و نبو برای من زندگی دراز و پادشاهی پایدار بخواهند.»

 منشور کوروش؛ میراث مشترک سه ملت

اکنون با ثبت جهانی منشور کوروش در فهرست میراث جهانی یونسکو، این اثر نه تنها به‌عنوان بخشی از تاریخ ایران باستان، بلکه به عنوان سندی از میراث مشترک فرهنگی میان ایران، عراق و تاجیکستان شناخته می‌شود. در قطعنامهٔ رسمی یونسکو در دلیل ثبت جهانی این اثر آمده است: «منشور کوروش، نماد نخستین بازتاب مکتوب از اصولی چون آزادی، عدالت و احترام به تنوع فرهنگی در تاریخ بشر است.»

کشورهای پیشنهاد دهنده نیز توافق کرده‌اند که برنامه‌های مشترک در زمینهٔ آموزش، صلح فرهنگی و معرفی محتوای منشور در مدارس و موزه‌ها اجرا کنند. یونسکو همچنین مأموریت دارد محتوای منشور کوروش را در برنامه‌های آموزشی خود گنجانده و آن را به‌عنوان «نماد دیرین تساهل و همزیستی انسانی» معرفی کند.

 از بابل تا جهان امروز

منشور کوروش از زمان کشف در سال ۱۸۷۹ تاکنون در موزه بریتانیا (British Museum) نگهداری می‌شود و تاکنون در کشورهای ایران، آمریکا، ژاپن و هند به نمایش درآمده است. در ایران، نمایش آن در موزه ملی ایران در سال ۱۳۹۰ یکی از پربازدیدترین رویدادهای فرهنگی و البته پرحاشیه ترین آن ها در دهه اخیر بود.

اکنون، پس از ثبت جهانی منشور کوروش در یونسکو، این استوانه بار دیگر در مرکز توجه جهانی قرار گرفته است؛ لوحی گِلی از دل خاک بابل بیرون آمد و هنوز، پس از ۲۵ قرن از زبان عدالت و احترام به انسان سخن می‌گوید.