سفر به سومر باستان؛ روایت هشت سال کاوش در گیرسو

پایگاه خبری صدای میراث – خبرگزاری بین المللی عراق – تنظیم کننده؛ الیکا بزرگی: عراق، سرزمینی با تاریخی عمیق و لایه‌لایه، همچنان گنجینه‌هایی در دل خود دارد که قرن‌ها زیر شن و غبار پنهان مانده‌اند. بین‌النهرین، زادگاه نخستین تمدن بشری، به‌تدریج از زیر خاک سر برمی‌آورد و روایت تازه‌ای از گذشته انسان را آشکار می‌کند. یکی از مهم‌ترین این روایت‌ها، در محوطه باستانی گیرسو در جنوب عراق شکل می‌گیرد؛ جایی که دکتر سباستین ری، باستان‌شناس و متولی بخش بین‌النهرین در موزه بریتانیا، طی هشت سال گذشته هدایت پروژه‌ای مشترک میان موزه بریتانیا و نهادهای عراقی را بر عهده داشته است.

گیرسو کجاست و چرا اهمیت دارد؟

گیرسو، که در منابع جدید با نام «تلّو» شناخته می‌شود، یکی از نخستین شهرهای تمدن سومری در جنوب عراق است. این محوطه باستانی حدود ۱۵۰ سال پیش، در سال ۱۸۷۷ میلادی، توجه جهانیان را به خود جلب کرد؛ زمانی که برای نخستین بار وجود تمدن سومری به‌طور جدی آشکار شد.

به گفته دکتر ری، تا پیش از آن، شناخت جهانی از بین‌النهرین عمدتاً به تمدن‌های آشوری و بابلی در شمال عراق محدود می‌شد. اما کشف گیرسو نشان داد که تمدنی بسیار کهن‌تر در جنوب عراق شکل گرفته است. گیرسو یکی از مراکز بزرگ مذهبی سومریان بود و به خدای قهرمان و جنگجوی آنان، نینگیرسو، اختصاص داشت؛ خدایی که وظیفه‌اش حفاظت از سرزمین سومر در برابر نیروهای شر و هرج‌ومرج تلقی می‌شد.

بر اساس لوح‌های گِلی خط میخی، این شهر طی بیش از هزار سال، از آغاز هزاره سوم پیش از میلاد، مقصد زیارتی مردم سراسر بین‌النهرین بوده و زائران در قالب آیین‌های بزرگ مذهبی به این شهر سفر می‌کرده‌اند.

پروژه‌ای فراتر از کاوش

دکتر سباستین ری در سال ۲۰۱۶ به موزه بریتانیا پیوست؛ سالی که هم‌زمان با موج گسترده تخریب میراث فرهنگی عراق، دولت بریتانیا «صندوق حفاظت از فرهنگ» را راه‌اندازی کرد. هدف این صندوق، حمایت از همکاران عراقی و کمک به ثبت، حفاظت و بازسازی آثار آسیب‌دیده بود.

در همین چارچوب، پروژه گیرسو نه‌تنها به‌عنوان یک پروژه باستان‌شناسی، بلکه به‌عنوان یک برنامه آموزشی و حفاظتی طراحی شد. این پروژه با همکاری وزارت فرهنگ عراق و هیئت آثار باستانی این کشور شکل گرفت و تمرکز آن بر آموزش میدانی، تجهیز متخصصان عراقی و ثبت آسیب‌های وارده به محوطه‌های تاریخی بود.

به گفته ری، انتخاب جنوب عراق برای اجرای این برنامه آموزشی به دلیل شرایط امنیتی مناسب‌تر و امکان حضور کارشناسان بین‌المللی صورت گرفت.

از کاوش‌های مخرب قرن نوزدهم تا حفاظت پایدار امروز

محوطه گیرسو نخستین‌بار در سال ۱۸۷۷ توسط «ارنست دو سارزک»، دیپلمات فرانسوی مقیم بصره، کشف شد. کاوش‌هایی که بعدها به نمایندگی از موزه لوور تا دهه ۱۹۳۰ ادامه یافت، هرچند اطلاعات ارزشمندی به‌دست داد، اما به دلیل روش‌های ابتدایی و سرعت بالا، آسیب‌های جدی به محوطه وارد کرد.

دکتر ری می‌گوید همین کاوش‌های قدیمی، امروز یکی از چالش‌های اصلی حفاظت از محوطه است و ضرورت بازگشت دوباره به گیرسو را دوچندان کرده است.

رویکرد جامع به میراث فرهنگی

به باور ری، حفاظت از یک محوطه باستانی بدون در نظر گرفتن مردم پیرامون آن امکان‌پذیر نیست. پروژه گیرسو بر اساس یک رویکرد جامع (Holistic) طراحی شده؛ رویکردی که محوطه را نه صرفاً یک ویرانه تاریخی، بلکه بخشی از یک «چشم‌انداز زنده» می‌بیند.

در این چارچوب، گفت‌وگو با شیوخ قبایل محلی، ساکنان روستاهای اطراف، شهرداری‌ها، فعالان گردشگری، و وزارت فرهنگ عراق بخش جدایی‌ناپذیر پروژه بوده است. نتیجه این گفت‌وگوها، تدوین یک «طرح جامع میراث» شد که حفاظت، آموزش و توسعه پایدار را در کنار هم قرار می‌دهد.

حفاظت اضطراری از کهن‌ترین بناها

یکی از اولویت‌های اصلی پروژه، حفاظت اضطراری از سازه‌هایی بود که در آستانه فروپاشی قرار داشتند. از جمله این بناها، پلی سنگی است که به گفته پژوهشگران، ممکن است قدیمی‌ترین پل شناخته‌شده جهان باشد. همچنین معبدی مهم که به باغ‌های مقدس گیرسو اختصاص داشته، اکنون تحت عملیات حفاظت گسترده قرار دارد. این پروژه‌های حفاظتی طی هفت سال گذشته ادامه داشته و هنوز به پایان نرسیده‌ است.

آموزش نسل آینده باستان‌شناسان عراقی

بخش مهمی از پروژه گیرسو به آموزش اختصاص دارد. دانشجویانی از دانشگاه‌های مختلف عراق، از موصل و کرکوک تا بغداد، در این محوطه آموزش‌های عملی حفاظت و مرمت دریافت می‌کنند. کارکنان هیئت آثار باستانی عراق نیز در این برنامه‌ها مشارکت دارند تا دانش و مهارت‌های تخصصی در داخل کشور تقویت شود.

کشف دوباره گذشته؛ تجربه‌ای انسانی و عمیق

دکتر ری درباره احساس کشف آثار چهار هزار ساله می‌گوید: «این تجربه، فراتر از یک کشف علمی، یک تجربه انسانی است.» تیم پروژه با تمرکز بر «کاوش‌های نجات‌بخش»، بخش‌هایی از حفاری‌های قدیمی فرانسوی را دوباره بررسی کرده و بقایای سالم یک معبد سومری و اشیای مذهبی بسیاری را شناسایی کرده‌اند.

این اشیا، از هدایای پادشاهان گرفته تا نذورات مردم عادی، بازتابی از باورها و زندگی روزمره سومریان هستند. به گفته ری، هر بار که چنین شیئی از دل خاک بیرون می‌آید، ارتباطی زنده میان امروز و انسان‌هایی شکل می‌گیرد که هزاران سال پیش در همین مکان نیایش می‌کردند.