روز جهانی بناها و پاسداری از حافظه ملت‌ها در روزگار بحران
پایگاه خبری صدای میراث – علی دارابی، معاون میراث فرهنگی: روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی جایگاه میراث فرهنگی در زندگی ملت‌ها و تأملی دوباره بر مسئولیت مشترک ما در حفاظت از سرمایه‌های ماندگار بشری است. این مناسبت تنها یادآور شکوه گذشته نیست، بلکه هشداری روشن درباره ضرورت صیانت از میراثی است که هویت ملت‌ها و حافظه تمدن انسانی را در خود جای داده است.
میراث فرهنگی، حافظه زنده یک ملت و زبان گویای تاریخ آن سرزمین است. هر بنای تاریخی، هر محوطه باستانی و هر اثر برجای‌مانده از گذشته، روایتی از اندیشه، هنر، زیست و خلاقیت نسل‌هایی است که مسیر تمدن را ساخته‌اند. از همین رو، حفاظت از میراث فرهنگی تنها نگهداری از آثار مادی نیست، بلکه پاسداری از معنا، ریشه و هویت جوامع انسانی است.
ایران، با پیشینه‌ای چند هزار ساله، از غنی‌ترین کشورهای جهان در عرصه فرهنگ و تمدن به شمار می‌رود. هزاران اثر تاریخی ثبت‌شده، ده‌ها اثر جهانی و صدها محوطه ارزشمند، گواه جایگاه ممتاز این سرزمین در تاریخ فرهنگ بشری است. این آثار نه‌تنها دارایی ملی ایرانیان، بلکه بخشی از سرمایه مشترک جهانی‌اند و صیانت از آن‌ها مسئولیتی فراتر از مرزهای جغرافیایی دارد.
امسال اما روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی در شرایطی فرارسیده است که موضوع حفاظت از میراث فرهنگی، معنایی عمیق‌تر و فوری‌تر یافته است. در جریان جنگ و بحران‌های اخیر، بخشی از آثار تاریخی، بناها، محوطه‌ها و حریم میراثی کشور در معرض تهدید، آسیب مستقیم یا مخاطرات جدی قرار گرفتند. این رخدادها بار دیگر نشان داد که در زمان منازعات، نخستین قربانیان تنها انسان‌ها نیستند؛ بلکه فرهنگ، تاریخ و نشانه‌های هویتی ملت‌ها نیز هدف قرار می‌گیرند.
آسیب به بناهای تاریخی، صرفاً تخریب یک سازه نیست؛ بلکه لطمه به حافظه جمعی و گسست در پیوند نسل‌ها با گذشته خویش است. هر اثر تاریخی که دچار آسیب می‌شود، صفحه‌ای از کتاب تمدن انسانی مخدوش می‌شود. از این منظر، حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران، ضرورتی ملی و جهانی است و باید در صدر توجه نهادهای بین‌المللی و سازوکارهای حقوقی قرار گیرد.
شعار امسال این روز، «میراث زنده، واکنش اضطراری» است؛ شعاری که به‌درستی بر ضرورت آمادگی، تاب‌آوری و اقدام سریع برای صیانت از میراث فرهنگی تأکید دارد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که آثار تاریخی در برابر تهدیدات نظامی، بلایای طبیعی، تغییرات اقلیمی و مخاطرات انسانی، نیازمند برنامه‌ریزی علمی، تجهیزات تخصصی و ساختارهای واکنش سریع هستند.
در چنین شرایطی، حفاظت از میراث فرهنگی تنها وظیفه یک نهاد اجرایی نیست، بلکه مأموریتی ملی و اجتماعی است. دولت، متخصصان، دانشگاهیان، رسانه‌ها، خیرین، هنرمندان، استادکاران و مهم‌تر از همه مردم، همگی در این مسیر نقش دارند. هر اندازه مشارکت عمومی در صیانت از این سرمایه‌ها تقویت شود، امکان حفاظت پایدار از آن‌ها نیز افزایش خواهد یافت.
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیز با همین رویکرد، برنامه‌هایی برای مستندسازی آسیب‌ها، مرمت آثار صدمه‌دیده، افزایش تاب‌آوری بناها و محوطه‌های تاریخی، جلب مشارکت‌های مردمی، ارتقای جایگاه موزه‌ها و به‌روزرسانی شیوه‌های مدیریت میراث فرهنگی در دستور کار قرار داده است. آینده این حوزه در گرو دانش تخصصی، فناوری‌های نوین و اتکا به ظرفیت‌های اجتماعی کشور خواهد بود.
روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی، روز تجلیل از گذشته برای ساختن آینده است. اگر میراث فرهنگی را درست بشناسیم و مسئولانه از آن پاسداری کنیم، این سرمایه عظیم می‌تواند الهام‌بخش توسعه فرهنگی، تقویت همبستگی ملی و گفت‌وگوی ملت‌ها باشد.
امروز بیش از همیشه باید باور داشته باشیم که حفاظت از بناها و محوطه‌های تاریخی، حفاظت از هویت ماست؛ هویتی که از دل تاریخ برخاسته و چراغ راه آینده خواهد بود.
